https://ralf.ius.bg.ac.rs/handle/123456789/2 2026-04-16T22:57:46Z https://ralf.ius.bg.ac.rs/handle/123456789/39 Izazovi konsolidacije sudstva kao nezavisne grane vlasti u Srbiji na početku 21. veka; Challenges of the consolidation of judiciary as an independent branch of authority in Serbia at the beginning of the 21st century : doctoral dissertation Proces konsolidacije sudske vlasti kao nezavisne grane vlasti veoma je kompleksan, odigrava se u nekoliko faza i zahteva ispunjenje mnoštva uslova. Pošto je opseg potencijalnih društvenih faktora koji mogu uticati na sudstvo preopširan, predmet ovog istraživanja je uticaj strukturalnih (egzogenih) i akterskih (endogenih) društvenih faktora na konsolidaciju sudstva kao nezavisne grane vlasti u savremenoj Srbiji. Kroz rekonstrukciju specifičnog društvenog konteksta, rad ima za glavni cilj da: a) identifikuje društvene determinante (ekonomske, političke i kulturno–profesionalne) i b) ustanovi njihov međusobni odnos i relativni intenzitet uticaja na stvaranje nezavisnog sudstva. Pod relativnim intenzitetom se podrazumeva poređenje intenziteta i značaja različitih društvenih faktora jednih u odnosu na druge. Istraživanje se oslanja na teoriju strukturacije Entoni Gidensa (Anthony Giddens) da su akteri zapravo kreativni „agenti“ koji imaju sposobnost da kroz praksu, svojim delanjem proizvode nove strukture, dok sa druge strane, oni mogu da prihvate da reprodukuju postojeće strukture tako što žive u okvirima zatečenih obrazaca i rutina. S tim u vezi, pokušali smo da otkrijemo da li strukturalni faktori uslovljavaju delanje aktera, kao i da li i na koji način akterski faktori zauzvrat reprodukuju strukturalne faktore. Iako je sudijska delatnost, kao jedna od najstarijih profesija, oduvek bila predmet pravnog normiranja, tema mnogih naučnih i laičkih rasprava i polemika, uočava se deficit u integralnom tj. interdisciplinarnom pristupu predmetnom fenomenu. Stoga smo se opredelili da ovu pravnu oblast istražimo kombinovanjem različitih naučnih prizmi – pravne i sociološke, oslanjanjem primarno na kvalitativne i kvantitativne sociološke metode – razgovora, upitnika i fokusirane grupne diskusije. Tako da su polazne hipoteze proverene kroz obimno empirijsko istraživanje – 620 upitnika, 52 polustrukturisana intervjua i 3 fokusirane grupne diskusije, sve sa sudijama iz sudova opšte nadležnosti u Srbiji (osnovni sud, viši sud, i apelacioni sud). Dobijeni rezultati su potvrdili osnovnu istraživačku hipotezu da kumulativno dejstvo strukturalnih i akterskih društvenih faktora otežava konsolidaciju sudstva kao nezavisne grane vlasti u savremenoj Srbiji. Prema mišljenju ispitanika, društveno-ekonomski i društveno-politički faktori kao strukturalni činioci doprineli su da materijalni položaj, uslovi za rad sudija i različite vrste političkih uticaja predstavljaju možda najveći izazov unapređenju položaja sudija u Srbiji. Takođe, ispitivani kulturni i profesionalni faktori kao akterski faktori na različite načine otežavaju konsolidaciju sudstva kao nezavisne grane vlasti u savremenoj Srbiji, te prema mišljenju ispitanika u velikoj meri ne doprinose većem stepenu nezavisnosti.; The process of consolidating of the judiciary as an independent branch of government is а very complex, takes place in several stages and requires the fulfillment of many conditions. Since the range of potential social factors that could influence on judiciary is too broad, the subject of this research is the influence of structural (exogenous) and actor (endogenous) social factors on the consolidation of the judiciary as an independent branch of government in contemporary Serbia. Through the reconstruction of the specific social context, the main goal of this thesis is a) to identify social determinants (economic, political and cultural-professional) and b) to establish their mutual relationship and relative intensity of influence on the creation of an independent judiciary. Relative intensity means a comparison of the intensity and importance of different social factors, one in relation to the other. The research relies on Anthony Giddens’ theory of structuration that actors are actually creative “agents“ who have the ability to produce new structures through their practice, while on the other hand, they can accept to reproduce existing structures by living in frameworks of found patterns and routines. In this regard, we tried to find out whether structural factors condition the action of actors, as well as whether and in what way actor factors in turn reproduce structural factors. Although the judicial profession, as one of the oldest professions, has always been the subject of legal norms, the topic of many scientific and lay discussions and polemics, there is a deficit in the integral ie. interdisciplinary approach to this phenomenon. Therefore, we decided to analyze this legal area by combining different scientific prisms – legal and sociological, primary qualitative and quantitative sociological methods – conversations, questionnaires and focus group discussions. So the initial hypotheses were verified through extensive empirical research – 620 questionnaires, 52 semi-structured interviews and 3 focus group discussion with judges from courts of general jurisdiction in Serbia (primary court, higher court, and appellate court). The obtained results confirmed the main research hypothesis that the cumulative effect of structural and actor social factors burdened the consolidation of the judiciary as an independent branch of government in contemporary Serbia. According to the respondents, socio-economic and socio-political factors as structural factors have contributed to the fact that the material position, the working conditions in the court and different political influences represent perhaps the biggest challenge to the improvement of the position of judges in Serbia. Also, the examined cultural and professional factors as actor factors, in many ways make it difficult to consolidate the judiciary as an independent branch of government in contemporary Serbia, and according to the opinion of the respondents, they greatly hinder the independence of judiciary. 2023-01-01T00:00:00Z https://ralf.ius.bg.ac.rs/handle/123456789/38 Mehanizmi rešavanja sporova iz upravnih ugovora; Dispute resolution mechanisms in administrative contracts : doctoral dissertation Predmet disertacije su mehanizmi rešavanja sporova iz upravnih ugovora, posmatrani kroz prizmu doktrinarnih postavki, pozitivnopravnih rešenja Francuske, Nemačke i Srbije, prakse sudova i drugih institucija u čiju je nadležnost stavljeno rešavanje ove kategorije sporova, kao i relevantnih izvora prava Evropske unije i njegove interakcije sa odabranim nacionalnim pravnim sistemima. Važno mesto u istraživanju zauzima i ispitivanje prostora za primenu alternativnih mehanizama rešavanja sporova u ovom domenu. Autorka nastoji da doprinese boljem i sveobuhvatnijem razumevanju upravnih ugovora i specifičnosti sporova koji iz njih proizlaze, tragajući za odgovorima na nekoliko ključnih pitanja koja imaju ne samo teorijski, već i važan praktični značaj. Na koji način obezbediti ravnotežu između zaštite angažovanog javnog interesa i zaštite prava i pravnih interesa privatnog partnera (saugovarača)? Kojim (van)pravnim mehanizmima pristupiti rešavanju sporova iz upravnih ugovora i kako urediti njihov međusobni odnos? Imajući u vidu javnopravne ciljeve upravnih ugovora i opseg njihovih dejstava, da li omogućiti trećim licima da odgovarajućim mehanizmima napadaju odluku o odabiru saugovarača, odnosno sam upravni ugovor? Najzad, da li je neophodno – i moguće – ustanoviti određene standarde pravne zaštite u vezi sa tom kategorijom sporova, nezavisno od specifičnosti i razlika u pravnom režimu upravnih ugovora koje postoje u različitim pravnim sistemima? Rezultati istraživanja ukazuju na to da su razlike u arhitekturi i načinu funkcionisanja različitih mehanizama u nacionalnim okvirima, posledica specifične pravne tradicije i doktrinarnog nasleđa u okviru kojih su nacionalne koncepcije upravnih ugovora oblikovane. Uprkos razlikama, čini se da je njihova svrha u svim posmatranim državama umnogome ista i tiče se potrebe da se obezbede efikasno i racionalno trošenje javnih sredstava, integritet postupaka dodele upravnih ugovora i kvalitet i kontinuitet javnih poslova – kao univerzalnih vrednosti od kojih korist ima čitavo društvo. Takođe, uočeno je da je pravo Evropske unije odigralo važnu ulogu u ublažavanju nacionalnih razlika, a posebno kroz standardizaciju pravne zaštite i njenog proširenja na pojedine kategorije trećih lica. Na kraju, autorka na temelju zaključka da za kvalitet i efikasnost pravne zaštite kod upravnih ugovora nije od presudnog značaja da li će nadležnost za rešavanje sporova imati specijalizovano telo, upravni ili građanski sudovi, već prvenstveno da li u određenom pravnom sistemu postoji koherentan i usklađen pravni režim upravnih ugovora, realizuje još jedan cilj disertacije, a to je pružanje de lege ferenda smernica, radi unapređenja pravne zaštite i rešavanja sporova u srpskom pravu upravnih ugovora.; This research focuses on dispute resolution mechanisms in administrative contracts, by elucidating several dilemmas that are not solely theoretical, but also have substantial practical significance and ramifications in the field of legal certainty. First, is it possible to strike a fair balance between the protection of legal rights and interests of private parties on the one hand, and the public interest, on the other? Second, what category of mechanisms – legal and non-legal – would be the most efficient to that end and how should the connection between these different mechanisms be established? Third, should third parties also be equipped with adequate (legal) instruments for challenging administrative decisions on the basis of which administrative contracts are awarded and/or administrative contracts after their conclusion? Lastly, is it possible to establish certain standards of legal protection regardless of the type of administrative contract, specificities of sectors in which they are concluded and the differences in national legal regimes of administrative contracts? The aforesaid research questions are examined through the prism of doctrinal stances, positive legal solutions in three legal systems – French, German and Serbian – case law of courts and other institutions and bodies vested with competence to resolve this category of disputes, as well as relevant sources of European Union law and its interaction with the selected national legal systems. An important part of the research concerns exploring the possibility of resorting to alternative dispute resolution mechanisms in this domain. The main research findings indicate that the divergences in terms of the architecture and manner in which national dispute resolution mechanisms operate are a result of different legal traditions and doctrinal heritage within which national concepts of administrative contracts have been shaped. Still, it appears that their purpose is principally the same in all of the observed legal systems, and it concerns the need to ensure efficient and rational spending of public funds, the integrity of contract award procedures, and the quality and continuity in the provision of public services – universal values that benefit the entire society. Moreover, European Union law strongly contributes to the approximation of national legal solutions, primarily through the standardization of legal protection and its expansion to legal rights and interests of third parties. Finally, based on the conclusion that the quality and efficiency of legal protection in administrative contracts primarily depend on the existence of a coherent and harmonized legal regime of administrative contracts in a particular legal system, the author provides de lege ferenda guidelines aimed at improving legal protection and dispute resolution in the Serbian law of administrative contracts. 2023-01-01T00:00:00Z https://ralf.ius.bg.ac.rs/handle/123456789/37 Opšta antiabuzivna pravila; General anti-avoidance rules : doctoral dissertation Predmet disertacije su opšta antiabuzivna pravila. Reč je o najmoćnijem i najkontroverznijem sredstvu koje poreske jurisdikcije imaju na raspolaganju za suzbijanje zakonite nelegitimne poreske evazije. Povod za istraživanje predstavlja u domaćoj literaturi univerzalno rasprostranjeno stanovište, prema kome načelo fakticiteta, propisano čl. 9 Zakona o poreskom postupku i poreskoj administraciji, predstavlja opšte antiabuzivno pravilo. Sa ciljem da se preispita navedeno stanovište, u radu se sprovodi konceptualno razgraničenje uloge opšteg antiabuzivnog pravila od uloge drugih pravnih instituta koji se u uporednopravnoj teoriji i praksi dovode u vezu sa funkcionisanjem sistema zaštite od zakonite nelegitimne poreske evazije. Zatim se pristupa funkcionalnoj uporednopravnoj analizi opštih antiabuzivnih pravila, kako bi se identifikovali nužni konstitutivni elementi i uobičajene pravne posledice primene tog pravnog instituta. Autorka zaključuje da načelo fakticiteta ne predstavlja opšte antiabuzivno pravilo, već spoj tri različita poreskopravna koncepta usmerena na ispravno utvrđivanje činjenica od značaja za oporezivanje, u čijem temelju je načelo sposobnosti plaćanja. Takođe se ispituju ograničenja koja za formulaciju i implementaciju opštih antiabuzivnih pravila u određenoj jurisdikciji proizlaze iz prava EU i poreskih ugovora primenljivih u toj jurisdikciji. Opšta antiabuzivna pravila analiziraju se takođe iz perspektive osnovnih ustavnih načela od značaja za oporezivanje, sa ciljem da se ukaže na njihove međusobne neusaglašenosti. Zbog toga se poseban deo disertacije bavi ocenom raznovrsnih instrumenata zaštite prava poreskih obveznika u kontekstu primene opšteg antiabuzivnog pravila. Nalazi istraživanja sublimirani su u vidu de lege ferenda predloga za formulisanje opšteg antiabuzivnog pravila prilagođenog potrebama i mogućnostima srpskog poreskog sistema.; This doctoral dissertation deals with general anti-avoidance rules – the most powerful and highly controversial tool utilized by tax jurisdictions in the fight against tax avoidance. Motivation for the present research stems from the position, universally accepted in the Serbian tax literature, that the principle of facticity, stipulated under Art. 9 of the Law on Tax Procedure and Tax Administration, represents a general anti-avoidance rule. In order to challenge the said position, the author endeavours to establish a conceptual demarcation between the role attributed to general anti-avoidance rules and the role ascribed to other legal concepts comparatively regarded as a part of the legal framework for the prevention of tax avoidance. Furthermore, a functional comparative analysis of general anti-avoidance rules is carried out for the purpose of identifying their essential constitutive elements, as well as the usual legal consequences of their application. The author concludes that the principle of facticity cannot be regarded as a general anti-avoidance rule, but rather as an amalgam of three different legal concepts directed at the correct assessment of facts relevant for taxation, at the core of which is the ability to pay principle. The research further focuses on identifying the constraints on the formulation and implementation of national general anti-avoidance rules stemming from the EU law, as well as from double tax treaties in force in the relevant jurisdiction. General anti-avoidance rules are also analysed from the perspective of the constitutional principles relevant for taxation, with the aim of identifying the crucial points of friction between them. As a result, a separate part of the dissertation is dedicated to the assessment of various mechanisms for the protection of taxpayers’ rights in the context of the application of general anti-avoidance rules. The main research findings are incorporated into de lege ferenda recommendations for the design of a general antiavoidance rule tailor-made according to the needs and capacities of the Serbian tax system. 2023-01-01T00:00:00Z https://ralf.ius.bg.ac.rs/handle/123456789/36 Svrsishodnost kolektivnog ostvarivanja autorskog prava u informacionom društvu; The purpose of collective management of copyright in the information society Kolektivno ostvarivanje autorskog prava je vitalni deo korpusa modernih autorskopravnih sistema. Bez njega se ostvarivanje, pa i postojanje autorskog prava teško može zamisliti. Uprkos tome, u poslednje dve decenije sve se više postavlja pitanje njegove svrsishodnosti u današnjem dobu informacionog društva. Predmet istraživanja je upravo podrobnija analiza određenih aspekata interakcije sistema kolektivnog ostvarivanja autorskog prava i novih prilika u informacionom društvu. Analizom se želi postići dvostruki cilj: teorijski i praktični. Teorijski cilj je da se odgovori na sledeća dva pitanja: I Da li je i pod kojim uslovima sistem kolektivnog ostvarivanja autorskog prava svrsishodan u savremenom dobu informacionog društva? II Koji su mogući svrsishodni pravci daljeg razvoja sistema kolektivnog ostvarivanja autorskog prava u informacionom društvu? Praktični cilj je da se pokaže kako dobijeni teorijski nalazi mogu da se iskoriste u kreiranju i planiranju nacionalne politike razvoja sistema kolektivnog ostvarivanja autorskog prava u informacionom društvu, i to na primeru Srbije. Odgovori na dva teorijska pitanja i rešenje za praktični zadatak se, pri tome, traže kroz prizmu konstrukcije društvenog konteksta, koja je posebno determinisana za potrebe istraživanja, tako da je čine spoljašnji sloj – četiri grupe društvenih faktora (tehnološki, ekonomski, kulturološko-vrednosni i politički) i unutrašnji sloj – autorsko pravo. Sprovedeno istraživanje je dalo naredne odgovore. Kolektivno ostvarivanje autorskog prava je i dalje svrsishodno u informacionom društvu, budući da još uvek postoji dovoljna društvena potreba za njegovim tradicionalnim ulogama i ono te svoje uloge može delotvorno da izvršava. Ipak, kako bi ostalo svrsishodno na duži rok, kolektivno ostvarivanje autorskog prava mora da se razvija, da se reformiše. Mogući svrsishodni pravci daljeg razvoja sistema kolektivnog ostvarivanja autorskog prava razlikuju se među državama zbog razlika koje postoje u njihovim lokalnim društvenim kontekstima. Oni se kreću od privremenog insistiranja na tradicionalnom ustrojstvu, preko umerene reforme (kao najuniverzalnije opcije), do fundamentalne reforme kolektivnog sistema. Na osnovu tih teorijskih nalaza, naposletku su pružene i smernice za planiranje politike daljeg razvoja sistema kolektivnog ostvarivanja autorskog prava u Srbiji.; Collective management of copyright represents a vital segment of modern copyright systems. Without it, the management and even existence of copyright would be hard to imagine. Despite that, in the course of the last two decades, in the new surroundings of the information society, the question of the purpose/relevance of collective management of copyright has become prevalent. This research aims to provide detailed analysis of particular aspects of the interaction of the existing copyright collective management system and new circumstances in the information society. The analysis is twofold: theoretical and practical. The theoretical aim is meant to answer the following two questions: I Does the system of collective management of copyright have a purpose in the present-day information society and under what conditions? II What are the directions for the appropriate development of collective management of copyright in the information society? The practical aim refers to how the obtained theoretical findings could serve the goal of creating and planning of national policies for the further development of the copyright collective management system, having Serbia as an example. The answers to the two theoretical questions and the practical task are sought by relying on the construction of the social context, specifically made within this research, so that it consists of the outer layer – four groups of social factors (technological, economic, cultural and political) and the inner layer – the copyright law. The conducted research has provided the following answers. Collective management of copyright still has its purpose in the information society. The sufficient social need for the traditional functions of the copyright collective management system still exists. And those functions could be performed effectively by the system. Nevertheless, the copyright collective management system needs to be changed/reformed to remain relevant in the long term. Directions for the appropriate development/changes of the copyright collective management system differ among countries due to differences in their local social contexts. They range from insisting on the traditional system (at least in the short term), and moderate reform (as the most universal option) to fundamental reform. Finally, based on the acquired theoretical findings, guidelines for the planning of the copyright collective management policy in Serbia are provided. 2023-01-01T00:00:00Z